Zo maakt de OK zorg duurzamer: 74% minder celstofmatten

Met een door medewerkers zelf opgezette challenge verminderden de operatiekamers van het UMC Utrecht het gebruik van wegwerp-celstofmatten met ruim 74 procent. Wat begon als een wedstrijd tussen twee OK-complexen, groeide uit tot een blijvende verandering in de manier waarop collega's naar duurzame zorg kijken.

Op de operatiekamers van het UMC Utrecht worden jaarlijks duizenden wegwerp-celstofmatten gebruikt. Vaak zijn deze absorberende onderleggers nodig bij wondverzorging of tijdens medische ingrepen, maar Green Team OK zag dat ze ook voor veel andere zaken werden gebruikt, waarvoor ze niet nodig zijn.  

Daarom startte het Green Team OK begin 2025 de Celstofmatten Challenge. Drie maanden lang gingen de operatiekamers van het UMC Utrecht en het Wilhelmina Kinderziekenhuis (WKZ) in een onderlinge competitie de uitdaging met elkaar aan: hoe kun je het gebruik van celstofmatten verminderen?

Het resultaat overtrof alle verwachtingen. Samen gebruikten de OK's ruim 74 procent minder wegwerp-celstofmatten. Dat komt neer op ongeveer 20.000 matten minder per jaar. Een half jaar later blijkt tijdens een nameting dat de reductie zelfs is opgelopen tot 80 procent.

Meer dan een wedstrijd

"Ik had zeker niet verwacht dat we zo'n grote reductie zouden bereiken", vertelt anesthesioloog Julia Heusdens. "In andere ziekenhuizen zag ik resultaten van ongeveer 40 procent. We vragen collega's om hun gedrag te veranderen en dat is niet eenvoudig. Denk aan stoppen met roken, meer sporten of gezonder eten; zulke veranderingen vragen de inspanning om je routines aan te passen. Daarom vind ik het extra bijzonder dat we dit samen hebben bereikt."

Volgens Julia laat de challenge vooral zien hoe groot de bereidheid is om te veranderen. "Onze collega's zijn ontzettend flexibel. Als je uitlegt waarom iets anders kan én veilige alternatieven aanbiedt, zijn mensen bereid hun werkwijze aan te passen."

Dat gebeurde zonder concessies aan de patiëntveiligheid. "Die is gelukkig niet veranderd", benadrukt Julia. "Wanneer een celstofmat nodig is, gebruiken we die. In andere situaties maken we gebruik van passende en veilige alternatieven die we al in huis hadden." 

Weerstand was groot

Anesthesiemedewerker en sedatie praktijk specialist Monique Sleven ziet hoe de aandacht voor duurzaamheid de afgelopen jaren sterk is veranderd.

"Toen we jaren geleden begonnen met afvalscheiding op de OK was de weerstand groot. Collega's zeiden: 'Ja daag, daar begin ik niet aan' of 'alles belandt toch op één hoop'. Inmiddels is het besef gegroeid dat een OK-complex een grote milieu-impact heeft en dat we daar als collega’s invloed op hebben. Duurzaamheid is nu onderdeel van het onderwijs voor zowel OK-medewerkers als artsen in opleiding en collega's denken actief mee over verbeteringen."

Dat gaat inmiddels veel verder dan alleen de celstofmatten. Er wordt bijvoorbeeld gekeken naar slimmer medicatiegebruik, het verminderen van materiaalgebruik en andere duurzame aanpassingen in de dagelijkse praktijk.

Toen wist ik: er verandert echt iets

Voor Monique was er één moment waarop duidelijk werd dat de challenge écht was gaan leven.

"We hadden in het begin moeite om voldoende handdoeken beschikbaar te krijgen. Tijdens een operatie lagen daardoor alleen celstofmatten op de linnenkar. Tot mijn verbazing weigerde de operatieassistent die te gebruiken. 'Nee hoor, de challenge! Ik pak even een handdoek uit de kast verderop' zei die. Een week eerder had niemand daar nog bij stilgestaan. Toen wist ik: er verandert echt iets."

Ook collega's bleken zelf met nieuwe oplossingen te komen.

"Ik gebruikte vroeger zelf ook regelmatig onnodig een celstofmat, bijvoorbeeld bij het prikken van een infuus of om een klein vlekje op een OK-laken te voorkomen", vertelt Monique. "Nu gebruik ik een washandje, vouw ik het laken om of verschoon ik het bed als dat echt nodig is. Ik gebruik bijna nooit meer een celstofmat."

Julia herkent dat. "Collega's bedachten zelf alternatieven waar wij nog niet eens aan hadden gedacht. Dat vond ik misschien nog wel het mooiste resultaat."

Gezonde competitie 

Naast de enorme reductie verraste vooral het enthousiasme van collega's.

"Er ontstond zelfs een gezonde competitie", vertelt Julia lachend. "Sommige collega's maakten grappen over het verplaatsen van celstofmatten tussen beide locaties om te winnen. Anderen wilden precies weten hoe we de resultaten hadden gemeten. Iedereen leefde mee."

Voor Monique zit de grootste winst ergens anders. "Dat steeds meer collega's de zorgen over het milieu delen geeft mij een heel goed gevoel. Als oma van drie prachtige kleindochters voel ik zelf een grote betrokkenheid om de wereld een klein beetje mooier te maken. Dit is iets waar ik wél invloed op heb."

Samen verder verduurzamen 

Volgens Julia is het succes vooral te danken aan de samenwerking.

"Dit was echt teamwork. Collega's uit verschillende disciplines, ambassadeurs op beide locaties en het Green Team hebben hier samen aan gewerkt. De challenge ontstond na een Green Team-workshop waarin bleek hoeveel motivatie er was om dit onderwerp aan te pakken. Monique en ik maakten daar onderdeel van uit, maar ook collega's zoals aios Claudia Savelkoul hebben enorm veel werk verzet. Zonder al die mensen was dit nooit zo'n succes geworden."

Monique heeft nog één advies voor andere afdelingen die duurzamer willen werken.

"Luister naar de ideeën die op de werkvloer leven. Leg veranderingen niet op, zorg wel voor goede uitleg en informatie, want zo ontstaat oprechte meewerking. Maak het leuk, gebruik humor. Op een gegeven moment waren zure matjes, die rechthoekige snoepmatjes met een laagje zure suiker, een prima gespreksstarter. En zorg dat collega's met elkaar in gesprek gaan. Dan ontstaat de verandering vanzelf."