Acute nierschade komt zeer vaak voor tijdens de behandeling van kinderkanker: ruim een derde van de kinderen krijgt ermee te maken. Onderzoeker en verpleegkundig specialist in opleiding Paulien Raymakers-Janssen onderzocht hoe nierschade bij kinderen met kanker eerden kan worden herkend en hoe je die kunt beschermen. Donderdag 3 september promoveerde ze aan de Universiteit Utrecht.
Steeds meer kinderen met kanker genezen, de overleving is de afgelopen decennia gestegen van ongeveer 20% naar bijna 80%. De intensieve behandelingen die dit mogelijk maken, zoals chemotherapie, antibiotica, operaties, stamceltransplantatie, en bestralen kunnen de nieren echter ook beschadigen.
Een landelijke studie onder meer dan 1500 kinderen met kanker laat zien dat acute nierschade regelmatig voorkomt tijdens de behandeling. Blootstelling aan een aantal medicijnen die schadelijk zijn voor de nieren vergroot het risico op acute nierschade. “Helaas is acute nierschade is niet altijd tijdelijk”, vertelt Paulien. “Kinderen die één keer acute nierschade krijgen, hebben later een grotere kans op chronische nierproblemen. Bij meerdere episodes neemt dat risico verder toe. Voor kinderen die kanker overleven, kan dit grote gevolgen hebben voor hun kwaliteit van leven en mogelijk ook voor hun levensverwachting.
Paulien onderzocht onder leiding van professor Marry van den Heuvel- Eibrink en professor Marta Fiocco nierschade tijdens verschillende fases van de behandeling van kinderen met kanker. Zo onderzocht zij ook specifieke groepen met een verhoogd risico op nierproblemen, zoals kinderen met een niertumor en ernstig zieke kinderen die opgenomen moesten worden op de kinder intensive care waarbij de nierfunctie tijdelijk moest worden overgenomen.
Nierproblemen eerder herkennen
Bij ernstig zieke kinderen met kanker zijn nierproblemen niet altijd vroeg zichtbaar in de gebruikelijke metingen van bloed en urine. Het onderzoek van Paulien laat zien dat de mate waarin kinderen vocht vasthouden en daardoor in gewicht toenamen belangrijke informatie kan geven. Kinderen die vóór de start van nierfunctie vervangende therapie meer dan 10 procent vocht vasthielden, hadden een grotere kans om te overlijden. Het nauwkeurig volgen van de vochtbalans en het lichaamsgewicht kan zorgverleners helpen om verslechtering eerder te herkennen en het juiste moment voor behandeling te bepalen.
“De standaardmaat die we gebruiken om nierschade op te sporen, de bloedwaarde creatinine, reageert vaak pas laat”, zegt Paulien. “We moeten de nierfunctie daarom veel beter in kaart brengen vóór de start van de behandeling én tijdens de behandeling. Dat kan met bestaande biomarkers, aangevuld met nieuwe biomarkers, zoals NGAL: een klein eiwit in de urine dat nierschade mogelijk eerder zichtbaar maakt.” Die werkwijze wordt sinds maart in het UMC Utrecht/ WKZ en het Prinses Máxima Centrum toegepast, mede dankzij dit onderzoek.”
Nieren beter beschermen
De onderzoeksresultaten van Paulien Raymakers-Janssen laten zien welke kinderen meer risico lopen op nierschade en waar zorgverleners eerder kunnen ingrijpen. Dit kan bijvoorbeeld met alerts in het EPD, die artsen en verpleegkundigen waarschuwen wanneer het risico op nierschade toeneemt. Ook na afloop van de kankerbehandeling blijft controle van de nierfunctie belangrijk, omdat nierproblemen soms pas later en geleidelijker ontstaan. Het is daarom belangrijk dat de nierfunctie een essentieel onderdeel wordt in bestaande follow up protocollen.
De volgende stap is het vertalen van deze kennis naar de dagelijkse zorg. Daarbij is nauwe samenwerking nodig tussen kinderoncologen, intensivisten, kindernefrologen, verpleegkundigen en andere zorgprofessionals.
In het Prinses Máxima Centrum werken de afdeling kindernefrologie en infectieziekten van het WKZ en de apotheek samen om nierschade door medicijnen bij kinderen die een stamceltransplantatie krijgen zoveel mogelijk te voorkomen. “Deze aanpak willen we in de nabije toekomst uitbreiden naar meerdere afdelingen binnen het Prinses Máxima Centrum en het UMC Utrecht/WKZ. En ook alle datagedreven technologie biedt mooie kansen.
Dit project is mede gefinancierd door het WKZ-Fonds. Het implementatietraject wordt mede mogelijk gemaakt door de Prinses Máxima Centrum Foundation.