Kanker uitschakelen met licht

Tumoren doden met licht. Is dat iets voor de verre toekomst? Zeker niet! Het UMC Utrecht en start-up Lumox gaan nu een innovatieve therapie testen in een eerste patiëntenstudie. Daardoor hoeven hopelijk minder mensen met hoofd-halskanker een ingrijpende operatie te ondergaan.

Voor veel patiënten met hoofd-halskanker is een operatie de belangrijkste behandeling. Die is vaak effectief, maar kan levensveranderende gevolgen hebben. Iemands uiterlijk kan worden aangetast, en spreken, slikken en eten kunnen moeilijker worden. Ook na bestraling en chemotherapie worden mensen vaak geconfronteerd met blijvende bijwerkingen.

"Als chirurg zie ik dagelijks hoeveel impact onze behandelingen kunnen hebben op het leven van patiënten," vertelt Remco de Bree. Hij is projectleider van de nieuwe patiëntenstudie en hoogleraar Hoofd-Hals Chirurgische Oncologie bij het UMC Utrecht. "We hebben grote stappen gezet, maar er is nog steeds behoefte aan behandelingen die minder belastend zijn en tegelijkertijd zeer effectief."

Hopelijk wordt de nieuwe therapie een van die minder ingrijpende manieren om hoofd-halskanker te behandelen. KWF Kankerbestrijding investeert maar liefst ruim 4,5 miljoen euro om de patiëntenstudie en een deel van de productie van het medicijn te financieren.

Ingrijpende operaties voorkomen

Het innovatieve geneesmiddel is ontwikkeld door onderzoekers van de Universiteit Utrecht en biotech start-up Lumox. Het bestaat uit kleine doelgerichte eiwitten, zogenoemde ‘nanobodies’, die kankercellen herkennen en opzoeken. Aan deze eiwitten is een lichtgevoelig medicijn gekoppeld.

Door middel van een speciale lamp wordt het medicijn geactiveerd, en kunnen artsen en onderzoekers precies controleren waar en wanneer het medicijn actief wordt. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht hebben zo’n tien jaar gewerkt aan het nieuwe medicijn, met steun van KWF en Alpe d’Huzes.

De onderzoeksgroep van Sabrina Santos Oliveira legde de basis voor de nieuwe behandeling. Twee onderzoekers van de Universiteit Utrecht, Irati Beltrán Hernández en Sebas Pronk, pakten de handschoen vervolgens op om het medicijn sneller naar patiënten te brengen. Hiervoor richtten zij het biotechbedrijf Lumox, een spin-off van de Universiteit Utrecht, op.

“Onze aanpak met nanobodies maakt het mogelijk om kankercellen heel selectief te vernietigen en het gezonde weefsel te sparen”, vertelt Sebas. Het is een zeer hoopvolle behandeling, omdat ingrijpende operaties daardoor kunnen worden voorkomen, en de patiënt sneller kan herstellen, met minder bijwerkingen.

Medicijnen uit lama's

Een opvallend onderdeel van de nieuwe behandeling komt uit onverwachte hoek. De zogenoemde nanobodies waarop het medicijn is gebaseerd, zijn oorspronkelijk ontdekt in het bloed van lama's. Onderzoekers gebruiken ze omdat ze veel kleiner zijn en daardoor bijzonder geschikt zijn om hun weg te vinden naar tumorcellen.

“Door het kleine formaat kan het medicijn diep in de tumor doordringen,” legt Sebas uit. “Dat zorgt ervoor dat het medicijn ook in de kern van de tumor actief kan zijn. Dit is iets wat bij veel bestaande therapieën met grotere antilichamen (eiwitten die helpen ziekten te bestrijden – red.) niet goed gebeurt. Groter is dus niet altijd beter.”

Irati vult aan: "Ons doel is om kanker zo gericht mogelijk aan te pakken. Door het medicijn alleen te activeren waar de tumor zit, houden we veel meer controle over de behandeling."

“Dit moet naar patiënten”

Sebas’ collega Irati kent het nieuwe medicijn door en door: “Ik onderzoek deze therapie al zo’n tien jaar. In het begin nog heel fundamenteel, in het laboratorium. Maar inmiddels hebben we ze succesvol bij dieren getest.”

Irati zag toen dat de dieren heel snel na de behandeling gelukkig weer konden eten. Een teken dat de aanpak voor weinig verdere schade zorgt.

"Toen ik zag hoe specifiek en krachtig de behandeling tumoren kon aanpakken, dacht ik meteen: dit mag niet alleen in een wetenschappelijk artikel eindigen", vult Sebas aan. "Dit moet naar patiënten. Er zijn veel mooie ontdekkingen die nooit de patiënt bereiken. Wij wilden ervoor zorgen dat dit er niet één van zou zijn."

Utrechtse samenwerking

Bij de patiëntenstudie slaan academische onderzoekers, artsen en ondernemers de handen ineen. Het UMC Utrecht voert de klinische studie uit en begeleidt de patiënten. Lumox ontwikkelt en produceert het geneesmiddel dat in de studie wordt getest. De studie onderzoekt de veiligheid, toepasbaarheid en dosering bij patiënten met hoofd-halskanker.

Volgens Sebas is die samenwerking essentieel: patiëntenstudies vragen om enorme investeringen. “Alleen KWF-financiering is daarvoor niet voldoende. Daarom hebben we in de vorm van Lumox een spin-off opgericht. Dat stelt ons in staat om de benodigde investeringen van buitenaf aan te trekken.”

Ook bij andere soorten kanker

In eerste instantie is de nieuwe behandeling bedoeld voor mensen met hoofd-halskanker, bijvoorbeeld bij tumoren in de mondholte. Maar als deze nieuwe aanpak werkt, willen de onderzoekers doorpakken en de behandeling bij meer soorten kanker toepassen.

Remco kan niet wachten tot het zover is: “Als chirurg zie ik dagelijks patiënten en zie ik dus ook wat er allemaal nog beter kan. Als onderzoeker kan ik daar iets aan doen. Dat maakt de combinatie van onderzoek en patiëntenzorg heel motiverend. Tegelijkertijd maakt het ook ongeduldig: ik wil dat patiënten profiteren van vooruitgang. Dat KWF in dit project investeert, is een enorme stap vooruit!”