De lessen van het verleden

Elke periode in de geschiedenis kent wel medische praktijken die achteraf bekeken dubieus waren. Het rijkelijk voorschrijven van de pijnstiller morfine in de negentiende eeuw, bijvoorbeeld. Of de omstreden toename van het gebruik van psychofarmaca in de psychiatrie vanaf de jaren zestig. Kijken naar het verleden kan helpen kritisch te blijven op de geneeskundige praktijk van nu, stelt Gemma Blok, hoogleraar Medische Geschiedenis. 

Verslaafden, mensen met obesitas, mensen met psychische problemen: het is maar een greep uit de personen met problemen over wie de bredere gemeenschap makkelijk negatief denkt. Die mensen waren er zelf bij toen ze in de problemen raakten, en als ze maar flink hun best doen, kunnen ze die ook zelf oplossen, is het impliciete oordeel. Gemma Blok noemt zo’n oordeel de ‘stigmatisering’ van wat afwijkt van de maatschappelijke norm voor zelfbeheersing.

Lijden onder negatief oordeel

Stigmatisering is een belangrijke tak in het veelzijdige onderzoeksveld van Blok. Zij schreef onder andere publiceerde over de ‘antipsychiatrie’ in de twintigste eeuw, en over de geschiedenis van de verslavingszorg. Blok onderzoekt bijvoorbeeld stigmatisering van lichamelijke en psychische problemen: hoe ontstaan zulke vooroordelen. Hoe lijden de mensen die worden beoordeeld daar onder. En hoe kun je zorgen voor een omslag in het denken van de samenleving die negatief oordeelt.
Blok is vanaf 1 februari 2026 hoogleraar Medische geschiedenis aan het UMCU van de Universiteit Utrecht. Ze volgt de gepensioneerde Frank Huisman op. Blok is daarnaast al hoogleraar Geschiedenis van de Psychiatrie aan de faculteit Geesteswetenschappen.

Ziekte als straf van God

Vooroordelen over afwijkende mensen zijn zo oud als de weg naar Rome, stelt Blok. Ze studeerde in de jaren 80 geschiedenis en trof daar professor Marijke Gijswijt-Hofstra. Die had het thema Afwijking en tolerantie, zo’n beetje vanaf de zestiende eeuw, onder haar hoede. Een onderwerp op het snijvlak van geneeskunde, geschiedenis, sociologie, filosofie en ethiek. “Mensen met bijvoorbeeld lepra of de pest werden gestigmatiseerd”, zegt Blok. “Ik was meteen gegrepen door het thema gezondheidsstigma. Zulke ziektes werden gezien als een straf van God voor zondig gedrag. Dat ‘straf’-denken is nooit heel ver weg. Het kwam ook weer terug ten tijde van de HIV-epidemie, met de stellingname dat HIV een straf was voor seksuele losbandigheid.”

Zondebok

Tot de dag van heden speelt stigmatisering een rol in de geneeskunde, stelt Blok. “In de covid-tijd zag je dat groepen mensen in de zondebok-hoek terechtkwamen. Bijvoorbeeld mensen van Chinese komaf. Maar ook mensen met overgewicht, die zwaarder werden getroffen door de epidemie. Al snel werd de discussie: in hoeverre is dit ‘eigen schuld, dikke bult’.”

Geneeskunde is niet neutraal

Aan vooroordelen over lijders aan kwalen zie je dat wat we ziek of gezond noemen door de geschiedenis heen verandert, constateert Blok. De manier waarop we bestempelen, hangt altijd samen met de dan heersende maatschappelijke normen- en waardenpatronen. Blok: “Je kunt de geneeskunde daarom nooit beschouwen als iets neutraals, ook nu niet. De visie op ziekte en de zieke is altijd onderdeel van een samenleving die kritisch is op gedrag.”

Speculeren bij onduidelijkheid

Mensen zijn vooral snel geneigd tot stigmatiseren wanneer de oorzaak van een aandoening onduidelijk is, zegt Blok. “Dat zie je zowel bij lichamelijke als bij psychische problemen. Als deskundigen nog niet helemaal snappen waar een aandoening vandaan komt, gaan ze speculeren. Hypotheses zeggen veel over de manier waarop de maatschappij naar zichzelf kijkt. Dat zie je nu bij burn-out: waardoor ontstaat die? Mensen wijzen daarbij naar allerlei dingen in de samenleving waarvan zij zelf vinden dat die niet goed zijn.”

Humaniseren van de zorg

In haar nieuwe functie aan het UMC Utrecht wordt Blok onderdeel van de multidisciplinaire afdeling bio-ethics & health humanities van het Julius Centrum. Blok voelt zich verwant met de Nieuwe Utrechtse School, waarin de focus ligt op het humaniseren van de zorg.
Daarnaast hoopt ze haar bestaande onderzoekslijnen te kunnen voortzetten. Het onderzoek naar de persoonlijke ervaringsverhalen van mensen die drugs gebruiken via de Drugs Monologen. En dat rond psychiatrische medicatie: “Dat onderzoek richt zich op het toegenomen gebruik van psychofarmaca onder jongeren sinds de jaren negentig.”

Wat kan de geneeskunde van onderzoeken zoals deze leren voor de toekomst? “Bijvoorbeeld persoonlijke ervaringsverhalen bieden inzicht in de impact van medicatiegebruik op het leven van mensen. Missers analyseren kan helpen om de praktijk van de geneeskunde te verbeteren. Zo hebben schandalen rond geneesmiddelen en het gebruik ervan geleid tot betere kwaliteitscontrole.
Voorts kan kijken naar het verleden je de ogen openen voor dreigend gezondheidsstigma. Bewustwording is een belangrijk oogmerk van wat ik doe. In de samenleving, maar ook in de zorg. Je kunt van de geschiedenis leren hoe gezondheidszorg altijd is ingebed in therapeutische trends, wetenschappelijke denkkaders en politieke cultuur.
Daarnaast is het zinnig je bewust te zijn van de waan van de dag. Bijvoorbeeld: we leven nu in een periode waarin veel verantwoordelijkheid voor de gezondheid bij het individu wordt gelegd. Het individu moet bijvoorbeeld doen aan levensstijlverbetering; daaraan wordt nu veel ellende toegeschreven.
Het is belangrijk je daarvan bewust te zijn als zorgverlener: dat je altijd opereert in een bepaalde politieke en maatschappelijke context.”